estudycentre.in

इयत्ता ६ वी इतिहास — हडप्पा संस्कृती ✨

महाराष्ट्र राज्य मंडळ • मराठी माध्यम • धडा ३ 📜

थोडक्यात — Mind Map 🧠

या धड्याचा झटपट आढावा: सुमारे ४५०० वर्षांपूर्वी विकसित झालेली हडप्पा संस्कृती ही प्रगत नागरी संस्कृती होती. नियोजित नगरे, स्वच्छता, शेती, हस्तकला, व्यापार आणि कलावस्तू ही तिची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती.

🎯 आज आपण काय शिकणार?
  • हडप्पा संस्कृतीचा कालखंड व तिच्या विकासाचे तीन टप्पे.
  • हडप्पा संस्कृतीचे स्थान व भौगोलिक विस्तार.
  • नगररचना, घरे, रस्ते आणि सांडपाणी व्यवस्था.
  • हडप्पाकालीन आहार, वस्त्रे, दागिने, शेती व व्यवसाय.
  • दूरवरचा व्यापार, लोथलची गोदी आणि महत्त्वाच्या व्यापारवस्तू.
  • हडप्पाकालीन कला, मनोरंजन आणि प्रसिद्ध कलावस्तू.
  • हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची प्रमुख कारणे.
🏺
हडप्पा संस्कृतीसुमारे ४५०० वर्षांपूर्वी • सिंधू संस्कृती
⏳
कालखंडपूर्व हडप्पा • प्रगल्भ हडप्पा • उत्तर हडप्पा
🏙️
नगररचनानियोजित रस्ते • पक्क्या विटा • सांडपाणी
🌾
लोकजीवनशेती • आहार • वस्त्रे • दागिने
🚢
व्यवसाय व व्यापारहस्तकला • नौकानयन • मेसोपोटेमिया
🎭
कला व मनोरंजननर्तकी • मुद्रा • खेळणी
🌊
ऱ्हासाची कारणेनदीप्रवाह बदल • नैसर्गिक आपत्ती • व्यापार मंदावणे
गाव → शहर
पूर्व हडप्पा काळात गाववसाहतींपासून शहरांकडे विकास झाला.
शहर → नियोजन
समांतर व काटकोनात छेदणारे रस्ते, घरे आणि झाकलेली गटारे.
स्थानिक → दूरवरचा व्यापार
मेसोपोटेमिया व इतर प्रदेशांशी वस्तूंची देवाणघेवाण झाली.
धडा ३ — सविस्तर नोट्स: ‘हडप्पा संस्कृती’ 💡
💭 इतिहासाच्या खिडकीतून

सुमारे ४५०० वर्षांपूर्वी भारतीय उपखंडात एक प्रगत नागरी संस्कृती विकसित झाली. स्वच्छ व रुंद रस्ते, सुनियोजित नगररचना, समृद्ध व्यापार आणि लेखनाचा वापर यामुळे हडप्पा संस्कृतीचे महत्त्व स्पष्ट होते.

३.१ कालखंड ⏳
  • हडप्पा संस्कृतीचा इतिहास मानवी संस्कृतीच्या विकासाची एक महत्त्वाची यात्रा आहे.
  • पूर्व हडप्पा संस्कृतीचा काळ: इ.स.पूर्व सुमारे ३३०० ते २६००. या काळात गावाकडून शहराकडे विकास होत गेला व नागरीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली.
  • प्रगल्भ हडप्पा संस्कृतीचा काळ: इ.स.पूर्व सुमारे २६०० ते १९००. हा समृद्ध काळ मानला जातो. शहररचना, व्यवस्थापन, व्यापार, हस्तकला आणि शिल्पकला यांचा विकास झाला.
  • उत्तर हडप्पा संस्कृतीचा काळ: इ.स.पूर्व सुमारे १९०० ते १३००. या काळात हळूहळू संस्कृतीचा ऱ्हास सुरू झाला.
३.२ स्थान आणि विस्तार 🗺️
  • हडप्पा संस्कृतीची अनेक वसाहती सिंधू नदीच्या खोऱ्यात आढळतात. नदीकाठच्या सुपीक जमिनीमुळे शेतीला चालना मिळाली.
  • महत्त्वाची स्थळे: हडप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, लोथल, धोलावीरा, राखीगढी, बनावली, चन्हुदडो इत्यादी.
  • भौगोलिक विस्तार सुमारे १५ लाख चौ. कि.मी. होता.
  • उत्तरेला जम्मू-काश्मीरमधील मांडा, पश्चिमेला बलुचिस्तान, पूर्वेला उत्तर प्रदेशातील आलमगीरपूर आणि दक्षिणेकडे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगरजवळील दायमाबादपर्यंत संस्कृतीचा विस्तार होता.
  • हडप्पा येथे रावी नदीच्या काठी १९२१ मध्ये उत्खनन प्रथम सुरू झाले. त्यामुळे या संस्कृतीला ‘हडप्पा संस्कृती’ हे नाव मिळाले. सिंधू नदीच्या खोऱ्यातील अनेक स्थळांमुळे तिला ‘सिंधू संस्कृती’ असेही म्हटले जाते.
  • दूरवरच्या प्रदेशांशी असलेला व्यापार हा संस्कृतीच्या विस्ताराचे प्रमुख कारण होते.
३.३ लोकजीवन — नगररचना आणि घरे 🏙️
  • हडप्पा संस्कृतीतील लोकांचे जीवन शिस्तबद्ध होते. नियोजित नगररचना, सुव्यवस्थित रस्ते, घरबांधणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, लेख असलेल्या मुद्रा, दर्जेदार मातीची भांडी आणि विविध खेळणी यांचे पुरावे मिळतात.
  • घरे पक्क्या विटांची असत. बांधकामात ‘इंग्लिश बाँड’ पद्धतीचा वापर होत असे. विटांचा प्रमाणबद्ध आकार साधारण १:२:४ असा होता.
  • घरांमध्ये मध्यवर्ती अंगण, त्याभोवती खोल्या, प्रवेशद्वाराजवळ विहीर आणि शौचालय असे.
  • प्रत्येक घरातील सांडपाणी बाहेर नेण्यासाठी भाजलेल्या मातीच्या पन्हाळी वापरल्या जात. रस्त्यांवरील गटारे विटांनी बांधलेली व झाकलेली असत.
  • शहरांतील रस्त्यांचे जाळे समांतर व एकमेकांना काटकोनात छेदणारे होते. शहरांचे दोन किंवा अधिक विभाग असत.
  • उंच भागाला बालेकिल्ला म्हटले जात असे; तेथे अधिकारीवर्गाची वस्ती असावी असे पाठात नमूद आहे.
मोहेंजोदडो येथील महास्नानगृह 🛁
  • महास्नानगृह हे हडप्पाकालीन स्थापत्याचे विशेष उदाहरण आहे.
  • मोठ्या जलकुंडाची लांबी सुमारे १२ मीटर, रुंदी ७ मीटर आणि खोली २.५ मीटर होती.
  • ते पक्क्या विटांनी बांधलेले होते. पाणी भरणे व बाहेर काढण्यासाठी विशेष तंत्रज्ञान वापरले गेले होते.
  • काही विद्वानांच्या मते येथे धार्मिक विधी केले जात असावेत.
आहार, वस्त्रे आणि दागिने 🍲
  • आहारातील प्रमुख घटक: गहू, सातू (बार्ली), वाटाणा, तीळ, नाचणी, मसूर आणि विविध डाळी.
  • काही ठिकाणी दूध, मांस आणि मासे खाल्ले जात असावेत, असे पुरावे मिळतात.
  • मातीच्या भांड्यांवर लाल रंगाच्या पृष्ठभागावर काळ्या रंगाने मासळीचे खवले, गुंतलेली वर्तुळे, पिंपळपाने इत्यादी नक्षी आढळते.
  • पुरुष व महिलांच्या पेहरावात गुडघ्यापर्यंतचे वस्त्र आणि उपरणे यांचा समावेश होता.
  • माती, रंगीत दगड, शंख, तांबे, चांदी आणि सोने यांपासून मणी व दागिने तयार केले जात.
  • हार, कर्णभूषणे, बाजूबंद, बांगड्या, अंगठ्या आणि कंबरपट्टा यांचा वापर केला जात असे.
व्यवसाय आणि व्यापार 🚢
  • हडप्पा संस्कृतीतील लोक शेती करत. गहू व सातू ही मुख्य पिके होती; कापूसही माहीत होता.
  • कारागीर धातू, माती, सोने यांपासून वस्तू बनवत आणि कापड विणत.
  • नौकानयनाची माहिती असल्यामुळे दूरवरचा व्यापार शक्य झाला.
  • कालीबंगन येथे जगातील सर्वांत जुनी नांगरलेली शेतजमीन आढळली आहे. ती आजच्या राजस्थानातील हनुमानगढ जिल्ह्यात घग्गर नदीच्या काठी आहे.
  • लोथल हे महत्त्वाचे बंदर होते; येथे मोठ्या आकाराची गोदी सापडली आहे.
  • मेसोपोटेमिया (आजचा इराक) आणि इजिप्त या प्रदेशांशी वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. मणी, दागिने, मातीची भांडी आणि कापूस विकला जाई; बदल्यात धातू व मौल्यवान दगड मिळत.
  • फायन्स आणि कार्नेलियन (अकीक) यांसारख्या वस्तूंचा व्यापार होत असे. लाजवर्द (लॅपिस लाझुली) हा मौल्यवान निळा दगडही व्यापारात होता.
कला आणि मनोरंजन 🎭
  • हडप्पा संस्कृतीतील लोक कुशल कारागीर होते. त्यांनी माती, धातू आणि मौल्यवान दगड वापरून सुंदर वस्तू तयार केल्या.
  • मोहेंजोदडो येथे सापडलेली कांस्य मूर्ती ‘नर्तकी’ म्हणून ओळखली जाते.
  • प्राण्यांच्या आकृती, खेळणी आणि मुद्रा तयार केल्या जात. मुद्रांवर बैल, हत्ती, म्हैस, गेंडा, वाघ आणि कधी मनुष्याकृती दिसतात.
  • मातीच्या खेळण्यांमध्ये बैल, कुत्रा, हत्ती यांच्या प्रतिकृती तसेच चाकावर फिरणारी गाडी, भिंगरी आणि शिट्टी यांचा समावेश होता.
  • मोहेंजोदडो येथील प्रसिद्ध ‘राजा-धर्मगुरू’ म्हणून ओळखला जाणारा पुतळा सध्या नवी दिल्ली येथील राष्ट्रीय संग्रहालयात ठेवलेला असल्याचे पाठात नमूद आहे.
३.४ हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कारणे 🌊
  • हडप्पा संस्कृतीचा हळूहळू ऱ्हास झाला. यामागे अनेक कारणे असल्याचे पाठात नमूद आहे.
  • नदीच्या प्रवाहातील बदल झाल्यामुळे पाण्याची कमतरता निर्माण होऊन शेती व जीवनावर परिणाम झाला असावा.
  • महापूर, दुष्काळ किंवा भूकंप यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे नगरे उद्ध्वस्त झाली असावीत.
  • इ.स.पूर्व सुमारे २३०० च्या आसपास सुमेरबरोबरचा हडप्पाचा व्यापार मंदावू लागला. पुढे मेसोपोटेमियातील राजकीय अस्थिरतेमुळे व्यापारावर परिणाम झाला.
  • व्यापार थांबल्यामुळे नगरांची अर्थव्यवस्था उतरणीला लागली, उद्योगधंदे कमी झाले आणि लोकांनी नगरे सोडून लहान गावांकडे स्थलांतर केले.
💡 लक्षात ठेवा

हडप्पा संस्कृती समजण्यासाठी उत्खननातून मिळालेली नगररचना, घरे, गटारे, भांडी, मुद्रा, दागिने, खेळणी आणि इतर पुरावे महत्त्वाचे आहेत. या पुराव्यांवरून त्या काळातील तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि जीवनशैलीची माहिती मिळते.

eStudyCentre • अभिनंदन
1

सुवर्ण पदक!

तुमची कामगिरी
🏆 उत्कृष्ट कामगिरी

एकूण गुण

0 / 20

टक्केवारी

0%

सर्वोत्तम स्ट्रिक

⚡ 0

🌱 eStudyCentre
अभिनंदन प्रमाणपत्र
अभिनंदन प्रमाणपत्र

हे अभिनंदन प्रमाणपत्र अभिमानाने प्रदान करण्यात येत आहे

विद्यार्थ्याचे नाव

यांनी इयत्ता ६ वी इतिहास — हडप्पा संस्कृती हा डिजिटल क्विझ यशस्वीपणे पूर्ण करून 20 पैकी 20 गुण (100%) — सुवर्ण पदक प्राप्त केले आहेत.

🏆 उत्कृष्ट कामगिरी

दिनांक: | eStudyCentre डिजिटल नोंद

स्वाध्याय — आधी स्वतः उत्तराचा अंदाज घ्या 📝
कसे सोडवायचे? आधी स्वतः उत्तर निवडा. योग्य उत्तर हिरवे, चुकीचे उत्तर लाल दिसेल. जिथे पर्याय नाहीत तिथे उत्तर दाखवा वापरा.
प्र.१ अ) योग्य पर्याय निवडा.
१हडप्पा संस्कृतीचा शोध कोणत्या नदीकाठी लागला?
२हडप्पा संस्कृतीतील महास्नानगृह कुठे सापडले?
३हडप्पा संस्कृतीतील कोणत्या शहरात मोठ्या आकाराची गोदी सापडली?
प्र.१ ब) चूक की बरोबर ते लिहा.
१दूरवरच्या प्रदेशांशी असलेला व्यापार हा हडप्पा संस्कृतीच्या विस्ताराचे प्रमुख कारण होते.
२हडप्पा संस्कृतीतील लोक सार्वजनिक आरोग्याबाबत जागरूक नव्हते.
दुरुस्ती: हडप्पा संस्कृतीतील लोक सार्वजनिक आरोग्याबाबत जागरूक होते.
३हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाचे व्यापार मंदावणे हे एक कारण होते.
प्र.२ अ) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
हडप्पा संस्कृतीची वैशिष्ट्ये कोणती?
उत्तर: नियोजित नगररचना, पक्क्या विटांची घरे, उत्तम सांडपाणी व्यवस्था, शेती, हस्तकला, व्यापार, मुद्रा, दर्जेदार भांडी आणि विविध खेळणी.
प्र.३) टीपा लिहा.
१. मोहेंजोदडो येथील महास्नानगृह
उत्तर: पक्क्या विटांचे मोठे जलकुंड; सुमारे १२ मीटर लांब, ७ मीटर रुंद आणि २.५ मीटर खोल. पाणी भरणे व बाहेर काढण्यासाठी विशेष तंत्रज्ञान आणि आसपास छोट्या खोल्या होत्या. काही विद्वान धार्मिक विधींशी त्याचा संबंध मानतात.
२. हडप्पाकालीन वस्त्र व दागिने
उत्तर: पुरुष व महिलांच्या पेहरावात गुडघ्यापर्यंतचे वस्त्र व उपरणे होते. माती, रंगीत दगड, शंख, तांबे, चांदी व सोने यांपासून मणी आणि दागिने बनवले जात.
३. हडप्पाकालीन कला आणि मनोरंजन
उत्तर: माती, धातू व मौल्यवान दगडांपासून सुंदर वस्तू तयार केल्या. कांस्य ‘नर्तकी’, प्राण्यांच्या आकृती, मुद्रा, मातीची खेळणी, चाकाची गाडी, भिंगरी आणि शिट्टी यांचे पुरावे मिळतात.
प्र.४) नकाशा निरीक्षणावर आधारित प्रश्न.
१. राजस्थान राज्यातील हडप्पा संस्कृतीचे कोणतेही एक स्थळ लिहा.
उत्तर: कालीबंगन.
२. भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमारेषेबाहेरील हडप्पा संस्कृतीचे कोणतेही एक स्थळ लिहा.
उत्तर: मोहेंजोदडो.
३. मांडा हे हडप्पा संस्कृतीचे स्थळ कोणत्या नदीच्या तीरावर आहे?
उत्तर: चिनाब नदी.
४. दायमाबाद हे सध्याच्या भारतातील कोणत्या राज्यात आहे?
उत्तर: महाराष्ट्र.
एकूण गुण 0/20
Lifelines

© estudycentre.in | इयत्ता 6 वी डिजिटल लर्निंग पोर्टल ✨

मराठी माध्यमातील सोपे, आकर्षक आणि तंत्रज्ञानस्नेही शिक्षण — Learn. Practice. Grow.