इयत्ता ६ वी इतिहास — जनपदे व महाजनपदे 🏛️

१. जनपदांची पार्श्वभूमी

प्राचीन भारतात अनेक छोट्या-छोट्या गाववसाहती होत्या. लोक शेती करत, व्यापार करत आणि एकत्रितपणे राहत असत. हळूहळू गाववसाहतींच्या कारभारासाठी गाववसाहतींचे समूह तयार झाले. अशा समूहाला ‘जनपद’ हे नाव मिळाले.

साधारणपणे इ.स.पूर्व १००० ते इ.स.पूर्व ६०० हा कालखंड उत्तर-वैदिक काळ मानला जातो. या काळात काही ठिकाणी स्थायी गाववसाहती निर्माण झाल्या.

२. जनपद म्हणजे काय?

‘जनपद’ म्हणजे एका विशिष्ट प्रदेशात राहणाऱ्या लोकांचा समूह. तेथे लोक एकत्र राहून शेती, पशुपालन आणि छोट्या प्रमाणावर व्यापार करत. हे लोकसमूह एकाच जमातीचे असल्याने त्यांच्या जमातीचे नाव जनपदांना दिले जात असे.

जनपदाचा एक प्रमुख असायचा; परंतु सर्व निर्णय समाजातील ज्येष्ठ लोकांच्या सल्ल्यानुसार घेतले जात. जनपदातील लोकजीवन परस्पर सहकार्यावर अवलंबून होते. लोकांचा सहभाग, सामूहिक निर्णय आणि सामाजिक संघटना यांना महत्त्व होते.

३. महाजनपदांचा विकास

इ.स.पूर्व सुमारे ६व्या शतकात काही जनपदे आर्थिक व्यवहार, सैन्यव्यवस्था आणि प्रशासनाच्या दृष्टीने अधिक सामर्थ्यशाली बनली. अशा मोठ्या राज्यांना ‘महाजनपद’ अशी ओळख मिळाली.

महाजनपदात अनेक गावे, नगरे, व्यापाराचे मार्ग आणि सशस्त्र सैन्य यांचा समावेश होता. येथे शेती, व्यापार, बाजारपेठा आणि कला यांचा विकास झाला. काही जनपदांनी शेजारील जनपदांचा पराभव करून त्यांचा प्रदेश आपल्या राज्यात समाविष्ट केला.

इ.स.पूर्व ६व्या शतकापर्यंत सोळा महाजनपदांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

४. सोळा महाजनपदे आणि त्यांची राजधानी

सोळा महाजनपदांमध्ये मगध, कोसल, वत्स आणि अवंती ही चार महाजनपदे अधिक सामर्थ्यवान होत गेली. महाजनपद हे जनपदांच्या तुलनेत लोकसंख्या, भूभाग आणि साधनसंपत्ती यांनी मोठे होते.

५. गणराज्य पद्धती

काही महाजनपदांमध्ये प्रशासन पद्धतीत जनपदातील सर्वसामान्य लोकांचा सहभाग असे. त्याला ‘गणराज्य’ असे म्हणत. सर्व निर्णय राजाच्या हातात केंद्रित नसून सल्लागार मंडळाच्या मदतीने घेतले जात.

जनपदांमधील ज्येष्ठ व्यक्तींची ‘गणपरिषद’ असे. गणपरिषदेचे सदस्य एकत्रितपणे चर्चा करून राज्यकारभारासंबंधी निर्णय घेत. या चर्चा ज्या सभागृहात होत त्या सभागृहाला ‘संथागार’ असे म्हटले जाई.

वृज्जी संघ हे गणराज्य होते. मल्ल गणराज्यातही सामूहिक नेतृत्वाची पद्धत होती. पाठानुसार या गणराज्यांमुळे प्राचीन भारतात लोकशाहीची सुरुवात झाली असे म्हणता येते.

६. प्राचीन मतदानपद्धती

गणपरिषदेतील मतदान पद्धतीत सभागृहातील सदस्यांच्या बहुमताने निर्णय मंजूर होत असे. मतदानाचे स्वरूप खुले मतदान, आवाजाचे मतदान किंवा गोपनीय पद्धतीने मतदान असे वेगवेगळे होते.

• सभासदाच्या मताला ‘छंद’ म्हणत.
• विविध रंगांच्या दांड्या मतदानासाठी वापरल्या जात; त्यांना ‘शलाका’ म्हणत.
• मतदान प्रक्रिया राबवणाऱ्या व्यक्तीला ‘शलाका ग्राही’ / ‘शलाकाग्राहक’ म्हणत.
• अनुपस्थित सभासदांनाही मतदानाचा अधिकार देण्यात आला होता; मात्र शक्यतो उपस्थित मतदानावर निर्णय घेतले जात.

७. मगध राज्याचा उदय

इ.स.पूर्व सुमारे ६व्या शतकात महाजनपदांमध्ये मगध हे सामर्थ्यशाली आणि प्रभावी महाजनपद म्हणून उदयास आले. त्याच्या उदयामागे भौगोलिक स्थान, खनिजसंपत्ती, सक्षम राजे, स्थिर अर्थव्यवस्था, व्यापार आणि प्रशासकीय सुधारणा यांसारखी कारणे होती.

८. बिंबिसार आणि अजातशत्रू

बिंबिसार याने मगध साम्राज्याचा पाया रचला. त्याच्या काळात मगधचा व्यापार वाढला, शेतीव्यवस्था आणि आर्थिक स्थिती सुधारली. त्याने राजगृह येथे मगधची राजधानी स्थापन केली.

बिंबिसारानंतर त्याचा पुत्र अजातशत्रू सत्तेवर आला. त्याने मगधचा विस्तार करण्याचे धोरण स्वीकारले आणि वृज्जी व कोसल ही महाजनपदे जिंकून घेतली.

अजातशत्रूने ‘महाशिलाकंटक’ नावाचे मोठ्या दगडांचा भडिमार करणारे यंत्र आणि ‘रथमुसल’ नावाचा विशेष रथ तयार करवून घेतला. या शस्त्रास्त्रांनी युद्धात त्याला मदत झाली. त्याने पाटलीपुत्र येथे नवीन राजधानी स्थापन केली.

अजातशत्रू गौतम बुद्धांचा अनुयायी झाला. बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्याच्या कारकिर्दीत राजगृह येथे बौद्ध धर्माची पहिली संगिती (परिषद) झाली.

९. शिशुनाग आणि नंद घराणे

शिशुनाग हा मगधाचा महत्त्वाचा शासक होता. त्याने अवंती, वत्स आणि कोसल या राज्यांवर विजय मिळवला. त्यामुळे मगधचे सामर्थ्य अधिक वाढले.

शिशुनागानंतर नंद वंशाचा उदय झाला. महापद्मनंद हा नंद घराण्यातील प्रसिद्ध राजा होता. त्याने मगध साम्राज्याचा विस्तार केला. नंद राजे मोठ्या सैन्यदलासाठी, संपत्तीसाठी आणि करव्यवस्थेसाठी प्रसिद्ध होते.

नंद घराण्याचा शेवटचा राजा धनानंद होता. त्याच्या काळात प्रजेतील असंतोष वाढला आणि प्रशासन व्यवस्था दुर्बल झाली. अखेरीस आचार्य चाणक्य आणि चंद्रगुप्त मौर्य यांनी नंद राजवटीचा शेवट करून मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.

१०. जनपदांपासून साम्राज्यांपर्यंतचा प्रवास

जनपदांपासून महाजनपदांपर्यंत आणि पुढे मोठ्या राज्यांपर्यंत झालेला विकास हा प्राचीन भारतातील राजकीय विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. गाववसाहतींपासून सुरुवात होऊन मोठ्या राज्यांपर्यंत त्यांचे रूपांतर झाले आणि काही ठिकाणी गणराज्य पद्धती विकसित झाली.