इयत्ता ६ वी इतिहास — विविध धर्मांची शिकवण ✨

१. प्राचीन भारतातील धार्मिक विविधता

भारत हा धार्मिक विविधतेचा देश आहे. प्राचीन काळापासून भारतात विविध धर्मांचा उगम आणि विस्तार झाला आहे. वैदिक, जैन, बौद्ध, ज्यू, ख्रिश्चन, इस्लाम आणि पारशी धर्मांना भारतीय संस्कृतीत महत्त्वाचे स्थान आहे. पुढे मध्ययुगीन काळात शीख धर्माची स्थापना झाली.

प्रत्येक धर्माच्या शिकवणीत मूलभूत जीवनमूल्ये, सहिष्णुता, न्याय आणि नैतिकता यांवर भर दिलेला आहे. भारतीय संस्कृतीचा सर्वसमावेशकता हा अंगभूत गुण आहे.

२. वैदिक धर्म

वैदिक धर्म हा भारतातील सर्वांत जुना धर्म मानला जातो. वेदवाङ्मय हा या धर्माचा मूलभूत आधार आहे. वैदिक लोक यज्ञ, निसर्गपूजन आणि वेदांतील मंत्रांद्वारे हवि अर्पण करत. सत्यवचन, वडीलधाऱ्यांचा आदर, नात्यांचा मान राखणे आणि दुसऱ्याला इजा होईल असे न वागणे यांवर भर दिला जात असे.

प्रमुख ग्रंथ

वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि धर्मशास्त्रे हे वैदिक धर्माचे प्रमुख ग्रंथ आहेत. वेदांमध्ये यज्ञ, मंत्र आणि देवतांची माहिती आहे. उपनिषदांमध्ये आत्मा, ब्रह्म, जीवनाचा उद्देश आणि मोक्ष यांची चर्चा आहे.

उपनिषदांच्या तत्त्वज्ञानात मानवी जीवन, निसर्ग आणि विश्व हे परब्रह्माचा आविष्कार आहेत असा विचार मांडला आहे. ‘अहं ब्रह्मास्मि’ म्हणजे ‘मी ब्रह्म आहे’ आणि ‘तत् त्वम् असि’ म्हणजे ‘तू तेच आहेस’ ही प्रसिद्ध वाक्ये आहेत.

हिंदू धर्म हे वैदिक धर्माचे अधिक व्यापक रूप मानले आहे. सत्य, नैतिकता, कर्तव्यपालन आणि समाजसेवा यांना महत्त्व आहे. यज्ञ-होमहवन, उपासना-पूजापाठ, सण आणि उत्सव हे जीवनशैलीचे भाग आहेत.

भगवद्गीता हा हिंदू धर्माचा पवित्र ग्रंथ आहे. फळाची आशा न धरता प्रत्येकाने आपापले कर्तव्य करावे, असा विचार त्यात सांगितला आहे.

आद्य शंकराचार्य

इ.स.च्या आठव्या शतकातील आद्य शंकराचार्यांनी ज्ञान आणि वैराग्य यांवर भर दिला. उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे आणि भगवद्गीता यांवर भाष्य करून त्यांचा अर्थ स्पष्ट केला. त्यांनी बद्रिनाथ, द्वारका, जगन्नाथपुरी आणि शृंगेरी येथे चार मठांची स्थापना केली.

“सर्वे भवन्तु सुखिनः… सर्वे सन्तु निरामयाः…” या प्रार्थनेत सर्व प्राणिमात्रांचे कल्याण व्हावे आणि कोणीही दुःखी होऊ नये, असा विचार व्यक्त होतो.

वैदिक काळातील शिक्षणव्यवस्था

गुरुकुल पद्धतीत विद्यार्थी गुरुच्या जवळ राहून शिक्षण घेत. गुरु आदर्श जीवन जगण्यासाठी मार्गदर्शक मानले जात. विद्यार्थी वेद, गणित, खगोलशास्त्र, आयुर्वेद, नीतिशास्त्र आणि युद्धकला यांचा अभ्यास करत. शिक्षणाचा उद्देश केवळ ज्ञान मिळवणे नव्हता; नम्रता, शिस्त, धर्म आणि आत्मनियंत्रण ही मूल्ये आत्मसात करणेही महत्त्वाचे होते.

आश्रमव्यवस्था

1. ब्रह्मचर्याश्रम — शिक्षण व अध्ययन.
2. गृहस्थाश्रम — विवाह, कुटुंब आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या.
3. वानप्रस्थाश्रम — ध्यान, तपश्चर्या व तात्त्विक चिंतन.
4. संन्यासाश्रम — आसक्तीचा त्याग करून जीवनाचा अर्थ समजून घेणे.

वैदिक लोकजीवन

वैदिक काळातील लोकजीवन साधे पण शिस्तबद्ध होते. सत्य, संयम, औदार्य, एकता, सहकार्य आणि परस्पर आदर यांना महत्त्व होते. ऋतूनुसार उत्सव, यज्ञ, गीत-संगीत आणि नृत्य यांच्या माध्यमातून जीवनाचा आनंद साजरा केला जात असे.

दैनंदिन जीवन व आहार

आहार साधा आणि पौष्टिक होता. शेती व पशुपालनावर अवलंबून असल्यामुळे धान्य, दूध, दही, तूप, मध, भाज्या आणि ऋतूनुसार फळांचा वापर होत असे. सातू, गहू, तांदूळ आणि बाजरी यांसारखी धान्ये वापरली जात. संतुलित आहार, योग आणि शारीरिक-मानसिक स्वास्थ्यावर भर दिला जात असे.

मनोरंजन आणि संगीत

संगीत, नृत्य, गायन, वाद्यवादन, कथा सांगणे आणि तात्त्विक चर्चा ही मनोरंजनाची साधने होती. धनुर्विद्या, रथशास्त्र, मल्लयुद्ध आणि सारीपाटासारखे खेळ खेळले जात. सामवेदात स्वरांचा विचार आढळतो. वीणा, मृदंग, शंख आणि बासरी यांसारखी वाद्ये वापरली जात.

स्त्रियांचे स्थान

पूर्ववैदिक काळात स्त्रियांना सन्मानाचे स्थान होते. त्यांना शिक्षण आणि वेदाध्ययनाची मुभा होती. लोपामुद्रा, घोषा, गार्गी, मैत्रेयी आणि अपला या विदुषींची उदाहरणे पाठात दिली आहेत. त्या धार्मिक विधी आणि यज्ञयागात सहभागी होत. उत्तरवैदिक काळात मात्र समाज अधिक पितृसत्ताक झाला आणि स्त्रियांच्या शिक्षण व स्वातंत्र्यावर बंधने वाढली.

आर्थिक जीवन

आर्थिक जीवन मुख्यतः कृषी आणि पशुपालनावर आधारित होते. गहू, सातू, तांदूळ व इतर धान्ये पिकवली जात. गाय, बैल, घोडे, मेंढ्या आणि शेळ्या हे प्रमुख प्राणी होते. गाय विनिमयाचे साधन होती; घोड्यांचा उपयोग युद्धात व यज्ञकर्मात, तर बैलांचा उपयोग नांगरणी व वाहतुकीसाठी होत असे. धातुकाम, कुंभारकाम, विणकाम, सुवर्णकाम आणि रथनिर्मिती हे व्यवसायही प्रचलित होते.

राजकीय व्यवस्था

राजा हा राज्याचा प्रमुख असला तरी त्याला सर्वाधिकार नव्हते. तो सभा आणि समिती यांच्या सल्ल्याने राज्यकारभार करत असे. पुरोहित, सेनापती आणि सभापती हे महत्त्वाचे अधिकारी होते. कर वसुली करणाऱ्या अधिकाऱ्याला भागदुघ म्हटले जात असे. राज्यकारभार धर्म, न्याय, संरक्षण आणि सुव्यवस्था या तत्त्वांवर आधारित होता.

३. षड्दर्शने

भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या परंपरेतील सहा प्रमुख मतप्रवाहांना षड्दर्शने म्हणतात. ‘दर्शन’ या शब्दाचा अर्थ तत्त्वज्ञान असा आहे.

४. जैन धर्म

जैन धर्म हा भारतातील प्राचीन धर्मांपैकी एक आहे. अहिंसा या तत्त्वाला महत्त्व आहे. धर्मज्ञान प्रकट करणाऱ्यास तीर्थंकर म्हणतात. जैन परंपरेनुसार एकूण २४ तीर्थंकर झाले; वर्धमान महावीर हे चोविसावे तीर्थंकर होते. महावीरांचा जन्म कुंडग्राम येथे झाला. त्यांनी घरदाराचा त्याग करून साडेबारा वर्षे तपश्चर्या केली आणि ज्ञानप्राप्तीनंतर सुमारे तीस वर्षे उपदेश केला.

पंचमहाव्रते

1. अहिंसा
2. सत्य
3. अस्तेय — चोरी न करणे
4. अपरिग्रह — मालमत्तेचा अनावश्यक साठा न करणे
5. ब्रह्मचर्य

त्रिरत्ने

1. सम्यक् दर्शन
2. सम्यक् ज्ञान
3. सम्यक् चारित्र

अनेकान्तवाद

सत्याचा शोध घेताना विषयाच्या अनेक पैलूंकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. एका पैलूवरूनच निष्कर्ष काढल्यास सत्याचे पूर्ण ज्ञान होऊ शकत नाही. या विचारामुळे इतरांच्या मतांविषयी सहिष्णुता निर्माण होते. महावीरांनी सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम, दया आणि करुणा ठेवण्याचा तसेच ‘जगा आणि जगू द्या’ असा उपदेश केला.

५. बौद्ध धर्म

गौतम बुद्ध हे बौद्ध धर्माचे संस्थापक होते. त्यांचे मूळ नाव सिद्धार्थ होते. त्यांचा जन्म लुंबिनी येथे झाला. उरुवेला येथे पिंपळाच्या झाडाखाली ध्यान करताना त्यांना ज्ञानप्राप्ती झाली. त्या ठिकाणाला पुढे बोधगया आणि वृक्षाला बोधिवृक्ष म्हटले गेले. पहिले प्रवचन वाराणसीजवळील सारनाथ येथे झाले. बुद्ध, धम्म आणि संघ यांना शरण जाण्याच्या संकल्पनेला त्रिशरण म्हणतात.

चार आर्यसत्ये

1. दुःख
2. दुःखाचे कारण
3. दुःखनिवारण
4. दुःखाचा अंत करण्याचा मार्ग — प्रतिपद / अष्टांगिक मार्ग

पंचशील

1. प्राण्यांची हत्या न करणे
2. चोरीपासून दूर राहणे
3. अनैतिक आचरणापासून दूर राहणे
4. असत्य बोलण्यापासून दूर राहणे
5. मादक पदार्थांच्या सेवनापासून दूर राहणे

अष्टांगिक मार्ग

1. सम्यक् दृष्टी
2. सम्यक् संकल्प
3. सम्यक् वाचा
4. सम्यक् कर्मान्त
5. सम्यक् आजीव
6. सम्यक् व्यायाम
7. सम्यक् स्मृती
8. सम्यक् समाधी

बौद्ध धर्मात भिक्खूंचा संघ निर्माण झाला. स्त्रियांसाठी स्वतंत्र भिक्खुनी संघ होता आणि सर्व वर्ण व जातीतील लोकांना संघात प्रवेश होता. बुद्धांच्या उपदेशात प्रज्ञा, शील, करुणा, स्वातंत्र्य आणि समता यांसारख्या मूल्यांना महत्त्व आहे. जातक कथांमधून नैतिक मूल्ये व जीवनाचे धडे मिळतात.

लोकायत / चार्वाक

लोकायत किंवा चार्वाक हा प्राचीन विचारप्रवाह होता. त्याचा भर स्वतंत्र विचारावर होता आणि त्याने वेदांचे प्रामाण्य नाकारले.

६. ज्यू धर्म

ज्यू धर्माला ‘यहुदी धर्म’ असेही म्हणतात. ज्यू धर्मीय एकच देव आहे असे मानतात. तोरा हा प्रमुख धर्मग्रंथ आहे. न्याय, सत्य, शांती, प्रेम, करुणा, विनम्रता, दान करणे आणि चांगले बोलणे या गुणांवर भर दिला आहे. प्रार्थनास्थळाला सिनॅगॉग म्हणतात.

७. ख्रिश्चन धर्म

ख्रिश्चन धर्माची स्थापना येशू ख्रिस्तांनी केली. पाठात सेंट थॉमस यांच्या केरळमधील आगमनाचा आणि पल्लयूर येथे चर्च स्थापनेचा उल्लेख आहे. सर्वांवर प्रेम करणे, शत्रूवरही प्रेम करणे आणि चुकलेल्यांना क्षमा करणे यांवर भर आहे. बायबल हा पवित्र धर्मग्रंथ आणि चर्च हे प्रार्थनास्थळ आहे.

८. इस्लाम धर्म

इस्लाम हा एकेश्वरवाद मानणारा धर्म आहे. अल्लाह एकच असून मुहम्मद पैगंबर त्याचे प्रेषित आहेत. कुरआन हा पवित्र धर्मग्रंथ आहे. ‘इस्लाम’ या शब्दाचा अर्थ ‘शांती’ तसेच ‘अल्लाहला शरण जाणे’ असा पाठात दिला आहे. पाठानुसार सातव्या शतकात अरबी व्यापाऱ्यांमार्फत भारतात इस्लामचे आगमन झाले. प्रार्थनास्थळाला मशीद म्हणतात.

९. पारशी धर्म

पारशी लोक इराणच्या पार्स किंवा फार्स प्रदेशातून भारतात आले म्हणून त्यांना पारशी म्हणतात. पाठात ते प्रथम गुजरातमध्ये आले आणि त्यांच्या आगमनाबाबत आठव्या शतकातील मताचा उल्लेख आहे. झरथुश्त्र हे पारशी धर्माचे संस्थापक होते. देवाचा उल्लेख अहुर मज्द या नावाने केला जातो. अग्नी आणि पाणी या तत्त्वांना महत्त्व आहे. पवित्र अग्नी असलेल्या देवळांना अग्यारी म्हणतात. मुख्य आचरणतत्त्वे म्हणजे उत्तम विचार, उत्तम वाणी आणि उत्तम कृती.

१०. धार्मिक सहिष्णुता आणि सर्वसमावेशकता

भारतामध्ये प्राचीन काळापासून धार्मिक सहिष्णुता आढळते. ‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ या सूत्राचा अर्थ अंतिम सत्य एकच आहे, त्याला अनेक नावे दिली जातात, असा पाठात दिला आहे. विविध धर्मांच्या अनुयायांनी सांस्कृतिक समृद्धी, सामाजिक सौहार्द आणि धार्मिक सहिष्णुतेच्या विचारांना प्रोत्साहन दिले.