इयत्ता ६ वी इतिहास — मौर्यकालीन भारत 🏛️

१. युगप्रवर्तन आणि मौर्य साम्राज्याची स्थापना

‘युगप्रवर्तन’ म्हणजे काळ बदलणे आणि विचार व मूल्यांचा नवा प्रवाह समाजात निर्माण होणे. एखाद्या व्यक्तीच्या कृतींमुळे किंवा विचारांमुळे समाजाला नवी दिशा मिळते तेव्हा त्या व्यक्तीला ‘युगप्रवर्तक’ असे म्हटले जाते.

इ.स.पूर्व चौथ्या शतकात मौर्य साम्राज्याच्या स्थापनेने एका नव्या युगाची सुरुवात झाली. त्या काळात भारत अनेक लहान राज्यांमध्ये विभागला होता. परकीय आक्रमणे वाढली होती आणि मगध साम्राज्य दुर्बल होत होते. या काळात चंद्रगुप्त मौर्याने मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.

२. चंद्रगुप्त मौर्य आणि आर्य चाणक्य

मगधमध्ये धनानंदाचे राज्य होते. चंद्रगुप्ताने त्याचा पराभव करून इ.स.पूर्व ३२१ मध्ये मगध जिंकून घेतले. पुढे अवंती आणि सौराष्ट्र जिंकून मौर्य साम्राज्याचा विस्तार केला.

आर्य चाणक्य यांना कौटिल्य किंवा विष्णुगुप्त असेही म्हटले जाते. ते राजनितिज्ञ व विद्वान होते. त्यांनी ‘अर्थशास्त्र’ हा ग्रंथ लिहिला. त्यात शासनव्यवस्था, करपद्धती, संरक्षण, गुप्तहेर आणि राजकारण यांबाबत तत्त्वे दिली आहेत. चाणक्यांनी चंद्रगुप्ताला प्रशिक्षण देऊन युद्धकला व प्रशासनात पारंगत केले.

३. सिकंदर, सेल्यूकस आणि मेगॅस्थिनीस

इ.स.पूर्व ३२६ मध्ये ग्रीक सम्राट अलेक्झांडर उर्फ सिकंदर भारताच्या वायव्य प्रदेशात आला. त्याच्या मृत्यूनंतर सत्तेसाठी संघर्ष सुरू झाला. ग्रीक सेनापती सेल्यूकस निकेटरने भारतावर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न केला; चंद्रगुप्त मौर्याने त्याचा पराभव केला.

सेल्यूकसचा राजदूत मेगॅस्थिनीस चंद्रगुप्त मौर्याच्या दरबारात राहिला. त्याने लिहिलेल्या ‘इंडिका’ या ग्रंथातील वर्णन मौर्यकालीन भारताच्या अभ्यासाचे महत्त्वाचे साधन आहे.

चंद्रगुप्ताच्या काळात गुजरातमधील जुनागढ येथे सुदर्शन तलाव बांधण्यात आला. शेती, सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी त्याचा उपयोग होत असे.

४. बिंदुसार आणि मौर्य साम्राज्याचा विस्तार

चंद्रगुप्तानंतर त्याचा पुत्र बिंदुसार सत्तेवर आला. त्याने साम्राज्याचा विस्तार सुरू ठेवला. त्याच्या काळात इंडो-ग्रीक सत्रपांशी मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित झाले. त्यामुळे मौर्य साम्राज्याचा राजकीय व आर्थिक पाया अधिक मजबूत झाला.

बिंदुसाराने उज्जयिनी व तक्षशिला येथे अशोकाची राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली होती. बिंदुसाराच्या मृत्यूनंतर अशोक सत्तेवर आला.

५. सम्राट अशोक आणि कलिंग युद्ध

सम्राट अशोकाचे साम्राज्य वायव्येकडील अफगाणिस्तानापासून दक्षिणेकडील कर्नाटक-आंध्र प्रदेशापर्यंत, उत्तरेस नेपाळपासून पूर्वेकडील बंगाल व पश्चिमेकडील सौराष्ट्रापर्यंत पसरले होते.

कलिंग युद्ध हे अशोकाच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचे वळण ठरले. कलिंगचा समावेश मौर्य साम्राज्यात नव्हता. अशोकाने कलिंगावर स्वारी करून विजय मिळवला; परंतु प्रचंड जीवितहानी व कैद पाहून त्याला दुःख झाले. या युद्धामुळे त्याच्या जीवनात मोठा बदल झाला.

६. अशोकाचा धम्म आणि धर्मप्रसार

अशोकाने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. दैनंदिन जीवनात अहिंसा, मातापित्यांची सेवा, गुरुजन व वडीलधाऱ्यांचा आदर यांसारख्या मूल्यांवर भर दिला.

लोकांपर्यंत संदेश पोहोचवण्यासाठी त्याने ठिकठिकाणी शिलालेख आणि स्तंभलेख कोरवून घेतले. हे लेख ब्राह्मी लिपीत आहेत. त्यात स्वतःचा उल्लेख ‘देवानं पियो पियदसी’ असा केला आहे. अशोकाने संपूर्ण साम्राज्यात धम्ममहामात्त अधिकारी नेमले.

महेंद्र आणि संघमित्रा यांना श्रीलंकेत धर्मप्रसारासाठी पाठवले. तसेच इतर दूरच्या प्रदेशांतही धर्मप्रसारक पाठविल्याचा उल्लेख पाठात आहे. पाटलीपुत्र येथे बौद्ध धर्मपरिषद भरवली.

७. अशोकाची लोककल्याणकारी कामे

अशोकाने प्रजेच्या कल्याणासाठी रुग्णालये, औषधालये आणि धर्मशाळा बांधल्या. नगरांमध्ये व प्रवासी मार्गांवर दुतर्फा झाडे लावली. विहिरी आणि पाणपोईंची सोय केली. प्राण्यांसाठीही दवाखाने बांधले.

८. मौर्य साम्राज्यातील राज्यव्यवस्था

मौर्यकालीन राज्यव्यवस्थेत राजाच्या हातात सर्वोच्च अधिकार होते. त्याला मदत करण्यासाठी मंत्रीपरिषद होती. विविध विभागांच्या प्रमुखांना ‘अध्यक्ष’ म्हटले जाई. उदाहरणार्थ, पण्याध्यक्ष हा व्यापाराचा प्रमुख अधिकारी आणि सीताध्यक्ष हा शेतीचा प्रमुख अधिकारी होता.

मौर्य साम्राज्याची चार प्रमुख प्रांतांमध्ये विभागणी केली होती: पूर्व—तोशाली, पश्चिम—उज्जयिनी, उत्तर—तक्षशिला आणि दक्षिण—सुवर्णगिरी. गुप्तहेर व्यवस्था, अर्थव्यवस्था आणि करव्यवस्था यांनाही महत्त्व होते.

९. कला, स्थापत्य आणि शिल्पकला

मौर्यकाळात शिल्पकला विकसित झाली. अशोकाने उभारलेले स्तंभ आणि स्तूप त्याची उत्तम उदाहरणे आहेत. सिंह, हत्ती, बैल यांचे हुबेहूब चित्रण शिल्पात दिसते.

पाटलीपुत्र येथील राजवाड्याची भव्यता परकीय प्रवाशांच्या वर्णनांत आढळते. बिहारमधील बाराबर लेणी प्राचीन लेण्यांपैकी आहेत. सांची आणि सारनाथ स्तूप स्थापत्याचे उत्तम नमुने आहेत. मौर्यकाळातील दगड विशेष तंत्राने गुळगुळीत व चमकदार घासले जात.

१०. मौर्यकालीन लोकजीवन आणि साम्राज्याचा ऱ्हास

मौर्यकालीन लोकजीवन संपन्न व सुखी होते. शेतीच्या उत्पादनाला महत्त्व होते. आहारात दूध, दही, तूप, विविध फळे, तांदूळ आणि बार्ली यांचा समावेश होता. रथ व घोड्यांच्या शर्यती, मल्लयुद्ध, नृत्य-संगीत स्पर्धा यांसारखे करमणुकीचे प्रकार लोकप्रिय होते. सोंगट्या आणि बुद्धिबळासारखे खेळ खेळले जात.

मेगॅस्थिनीसच्या ‘इंडिका’नुसार लोक कष्टाळू आणि काटकसरी होते. शेती करणारे वर्षातून दोन पिके घेत असत, असे पाठात वर्णन आहे. अशोकाच्या मृत्यूनंतर मौर्य साम्राज्याचे सामर्थ्य हळूहळू कमी झाले. स्थानिक शासक स्वतंत्र होऊ लागले. शेवटी शेवटचा राजा बृहद्रथ याचा अंत करून पुष्यमित्र शुंगाने शुंग घराण्याची स्थापना केली.