इयत्ता ६ वी इतिहास — प्राचीन भारत व जग 🏛️

१. प्राचीन भारताचे परदेशांशी संबंध

प्राचीन भारताचा मध्य आशिया, इराण (पर्शिया), चीन, तिबेट, म्यानमार, श्रीलंका, कंबोडिया आणि इंडोनेशिया या देशांशी सांस्कृतिक, धार्मिक आणि व्यापारी संबंध होता. व्यापाराच्या मार्गांमुळे केवळ वस्तूंची देवाणघेवाण झाली नाही, तर धर्म, भाषा, कला आणि सांस्कृतिक कल्पनांचीही देवाणघेवाण झाली.

२. पर्शियन संस्कृतीशी संपर्क

प्राचीन भारत आणि पर्शियाचे सांस्कृतिक, व्यापारी आणि राजकीय संबंध होते. पर्शियन साम्राज्याला अखमोनीय साम्राज्य असेही म्हटले जात असे. पर्शियन साम्राज्यात प्रांतनिहाय विभागणी, करपद्धती, गुप्तचर व्यवस्था आणि अधिकाऱ्यांची श्रेणी अशी प्रशासकीय रचना होती. मौर्य साम्राज्याच्या राज्यव्यवस्थेवर या बाबींचा प्रभाव दिसून येतो.

३. पर्शियन कला, स्थापत्य आणि व्यापाराचा प्रभाव

अशोकाच्या लेखांतील खरोष्ठी आणि अरेमाइक लिपींचा विकास पर्शियन लिपीशी संबंधित असल्याचे पाठात सांगितले आहे. अशोकस्तंभांवरील सिंह, अश्व आणि बैल यांच्या शिल्पांमध्ये पर्शियन शिल्पशैलीचा प्रभाव दिसतो. भारतातून पर्शियाला कापड, मोती, मसाल्याचे पदार्थ आणि हत्ती निर्यात होत असत; पर्शियातून मौल्यवान धातू भारतात येत असत.

४. ग्रीक संस्कृतीशी संपर्क

इ.स.पूर्व ३२६ मध्ये मॅसिडोनियाचा राजा सिकंदर भारताच्या वायव्य प्रदेशाकडे आला. सिकंदरच्या मृत्यूनंतर त्याच्या साम्राज्याचे तुकडे झाले आणि इंडो-ग्रीक राजघराणी उदयाला आली. चंद्रगुप्त मौर्य, बिंदुसार आणि सम्राट अशोक यांचे इंडो-ग्रीक राजांशी राजकीय संबंध होते.

मेगॅस्थिनीस हा चंद्रगुप्ताच्या दरबारातील राजदूत होता. त्याच्या ‘इंडिका’ ग्रंथातून मौर्यकालीन समाजरचना, प्रशासन, कृषी आणि व्यापार यांची माहिती मिळते.

५. गांधार कला आणि इंडो-ग्रीक नाणी

ग्रीक मूर्तीकलेच्या प्रभावातून कुशाण काळात गांधार कला विकसित झाली. या शैलीतील गौतम बुद्धांच्या अनेक मूर्ती घडवल्या गेल्या. मूर्तींच्या चेहऱ्याच्या रचनेत ग्रीक प्रभाव दिसतो. बॅक्ट्रियातील ग्रीक राजांची नाणी इंडो-ग्रीक नाण्यांची उदाहरणे आहेत.

६. भारत-रोम व्यापार

इ.स.च्या पहिल्या-दुसऱ्या शतकात भारत आणि रोम यांच्यातील व्यापार भरभराटीस आला. दक्षिण भारतातील बंदरांना महत्त्व प्राप्त झाले. कोल्हापूर आणि अरिकामेडू येथील उत्खननांत रोमन बनावटीच्या वस्तू सापडल्या. महाराष्ट्रातील तेर येथे रोमन नाणी, अँफोरा, काचेचे मणी आणि हस्तिदंताची कोरीव वस्तू सापडल्या आहेत.

भारतीय माल अरब व्यापारी अलेक्झांड्रिया बंदरापर्यंत नेत असत. दक्षिण भारतातून कापड, मसाले, मौल्यवान रत्ने आणि औषधी वनस्पतींचा व्यापार होत असे. काळी मिरी रोमन जगात अत्यंत मौल्यवान मानली जात होती आणि तिला ‘काळे सोने’ असे संबोधले जात असे.

७. रेशीम मार्ग आणि चीन

भारत, अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियातून जाणाऱ्या व्यापारी मार्गाला ‘रेशीम मार्ग’ म्हणत. महाराष्ट्रातील नालासोपारा हे या मार्गाशी जोडलेले प्राचीन ठिकाण म्हणून पाठात नमूद आहे. चीनमध्ये तयार होणाऱ्या रेशमी कापडाला भारतात ‘चीनांशुक’ असे नाव होते.

फाहियान आणि युआन श्वांग हे चिनी बौद्ध भिक्खू रेशीम मार्गाने भारतात आले. युआन श्वांगने नालंदा येथे अनेक वर्षे अध्ययन केले आणि भारतातून ६०० पेक्षा अधिक हस्तलिखित ग्रंथ चीनमध्ये नेले. पुढे त्याने अनेक बौद्ध ग्रंथांचे चिनी भाषेत भाषांतर केले.

८. श्रीलंकेशी संबंध

सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्यासाठी त्याचा मुलगा महेंद्र आणि मुलगी संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले. संघमित्राने बोधिवृक्षाची शाखा नेली, अशी श्रीलंकेतील परंपरा आहे. ‘महावंस’ आणि ‘दीपवंस’ हे पाली ग्रंथ भारत-श्रीलंका संबंधांची माहिती देतात. सिगिरिया येथील भित्तिचित्रांच्या शैलीत अजिंठ्याच्या चित्रशैलीशी साम्य दिसते.

९. आग्नेय आशियाशी संबंध

श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड, कंबोडिया, व्हिएतनाम, इंडोनेशिया आणि मलेशिया या प्रदेशांशी भारताचे समुद्री व्यापार व सांस्कृतिक संबंध होते. भारतीय व्यापारी मसाले, कापड, मौल्यवान रत्ने आणि धातू घेऊन समुद्रमार्गाने जात असत. बौद्ध भिक्खूंनी बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा प्रसार केला.

कंबोडियातील अंगकोरवट, इंडोनेशियातील बोरोबुदूर आणि रामायण-महाभारतावर आधारित कला-परंपरा भारतीय सांस्कृतिक प्रभावाची उदाहरणे आहेत. कंबोडियातील फुनान राज्याची स्थापना आणि इंडोनेशियातील श्रीविजय हेही पाठात नमूद केले आहेत.

१०. सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा वारसा

प्राचीन भारत आणि जगातील संबंध केवळ व्यापारापुरते मर्यादित नव्हते. धर्म, भाषा, कला, स्थापत्य, साहित्य आणि शिक्षण यांची देवाणघेवाण झाली. भारतातून बौद्ध धर्म चीन, जपान, कोरिया, व्हिएतनाम आणि आग्नेय आशियातील इतर प्रदेशांत पोहोचला. या परस्पर संबंधांमुळे विविध प्रदेशांमध्ये भारतीय आणि स्थानिक परंपरांचा परस्पर प्रभाव दिसून येतो.