इयत्ता ६ वी इतिहास — प्राचीन भारतातील व महाराष्ट्रातील राज्ये व राजघराणी 🏛️

१. मौर्योत्तर काळाची पार्श्वभूमी

सम्राट अशोकानंतर मौर्य साम्राज्याचा ऱ्हास सुरू झाला. पुढे अनेक लहान-मोठ्या राजसत्ता उदयास आल्या. मौऱ्यांनंतर शुंग घराण्याने सत्ता स्थापन केली. याच काळात ग्रीक (यवन), शक आणि कुशाण यांसारख्या परकीय सत्तांचा प्रभाव भारतात वाढला. दक्षिणेत सातवाहन घराणे उदयास आले. पुढे गुप्त आणि वर्धन घराणी प्रभावी ठरली.

२. शुंग आणि कण्व घराणी

शुंग घराणे: मौर्य साम्राज्यात राजकीय अस्थिरता वाढल्यानंतर मौर्य सैन्याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने सत्ता हाती घेतली. तो वैदिक धर्माचा समर्थक होता आणि त्याने अश्वमेध यज्ञ केला. त्याच्या राज्याचा विस्तार पंजाबातील जालंधर आणि सियालकोट (शाकल)पर्यंत असल्याचे पाठात दिले आहे.

कण्व घराणे: देवभूती हा शुंग घराण्याचा शेवटचा राजा होता. त्यानंतर वसुदेव कण्व याने कण्व घराण्याची सत्ता स्थापन केली. कण्वांनी कला, संस्कृती आणि शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.

३. इंडो-ग्रीक (यवन) राज्यकर्ते

सिकंदरच्या स्वारीनंतर त्याच्या सैन्यातील अनेक अधिकारी व प्रशासक भारताच्या वायव्य भागात स्थायिक झाले. पुढे त्यांनी स्वतंत्र राज्ये निर्माण केली. त्यांना इंडो-ग्रीक किंवा यवन म्हटले गेले.

मिलिंद (मिनॅन्डर) हा प्रसिद्ध इंडो-ग्रीक राजा होता. ‘मिलिंदपन्ह’ या ग्रंथात मिलिंद आणि बौद्ध भिक्खू नागसेन यांच्यातील प्रश्नोत्तररूपी संवाद दिला आहे. इंडो-ग्रीक नाण्यांवर ग्रीक आणि खरोष्ठी लिपीतील लेख आढळतात. या काळात पश्चिम आशियाशी समुद्री व खुश्कीच्या मार्गाने व्यापार वाढला.

४. शक राज्यकर्ते

शकांना ‘स्किथियन’ असेही म्हटले जाते. ते वायव्येकडून भारतात आले आणि गुजरात, महाराष्ट्र व माळवा या भागांत स्थिरावले. पहिला रुद्रदामन हा प्रसिद्ध शक राज्यकर्ता होता. त्याचा जुनागढ येथील शिलालेख प्रसिद्ध आहे. त्यातून शासनव्यवस्था, प्रजेच्या कल्याणासाठी केलेली कामे आणि युद्धातील पराक्रम यांची माहिती मिळते.

शकांच्या काळात समुद्री व्यापार वाढला. त्यांनी बंदरांचा विकास केला आणि व्यापाऱ्यांना संरक्षण दिले. त्यांची चांदीची नाणी इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाची आहेत. शक संवताची सुरुवात इ.स. ७८ मध्ये झाली.

५. सातवाहन घराणे — महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे साम्राज्य

सातवाहन घराणे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील पहिले सामर्थ्यशाली साम्राज्य म्हणून पाठात नमूद केले आहे. सिमुक याने सातवाहन घराण्याची स्थापना केली. सातवाहनांनी महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशातील भागांवर सत्ता प्रस्थापित केली.

गौतमीपुत्र सातकर्णी हा सातवाहनांतील सामर्थ्यवान राजा होता. त्याने शक आणि यवन सत्तांचा पराभव करून मध्य प्रदेश ते महाराष्ट्र असा स्थिर व संघटित प्रदेश उभा केला. नाशिकच्या त्रिरश्मी लेण्यांतील गौतमी बलश्रीच्या शिलालेखात त्याचा उल्लेख ‘त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन’ असा केला आहे.

सातवाहन काळात व्यापाराचा विस्तार झाला. रेशीम मार्ग व सागरी व्यापारमार्गामुळे रोम आणि ग्रीससारख्या दूरच्या प्रदेशांशी व्यापार सुरू झाला. नाशिक, कार्ले, कान्हेरी, भाजे आणि पितळखोरा ही प्रसिद्ध लेणी या काळाशी संबंधित आहेत.

६. कुशाण राज्यकर्ते आणि सम्राट कनिष्क

कुशाण टोळ्या मध्य आशियातील होत्या. त्यांनी अफगाणिस्तान, पाकिस्तान आणि पुढे उत्तर भारतात सत्ता प्रस्थापित केली. सम्राट कनिष्क हा कुशाण घराण्यातील प्रभावशाली राजा होता. त्याच्या काळात कुशाण साम्राज्य मथुरेपासून पंजाब, अफगाणिस्तान व काश्मीरपर्यंत पसरले होते. त्याने पुरुषपूर (आजचे पेशावर) येथे राजधानी स्थापन केली.

कनिष्काने बौद्ध धर्माच्या प्रसाराला चालना दिली. त्याच्या कारकिर्दीत काश्मीरमधील कुंडलवन येथे चौथी बौद्ध परिषद भरवण्यात आली. या काळात मथुरा व गांधार कला शैलींमध्ये बुद्धांच्या प्रतिमा निर्माण झाल्या.

कुशाणांच्या नियंत्रणाखालील रेशीम मार्ग भारत, चीन, रोम आणि मध्य आशियाला जोडत होता. सोने व चांदीची नाणी आणि त्यांवरील ग्रीक, इराणी व भारतीय देवतांच्या प्रतिमा कुशाणांवरील विविध सांस्कृतिक प्रवाहांचा प्रभाव दाखवतात.

७. गुप्त घराणे — ‘सुवर्णयुग’

गुप्त साम्राज्याचा काळ प्राचीन भारताचा ‘सुवर्णयुग’ मानला जातो. श्रीगुप्त हा गुप्त घराण्याचा संस्थापक होता. पहिला चंद्रगुप्त याच्या काळात विस्ताराची सुरुवात झाली. समुद्रगुप्तच्या पराक्रमाचे वर्णन हरिषेणाने केलेल्या प्रशस्तीत आढळते.

दुसरा चंद्रगुप्त विक्रमादित्य याच्या काळात गुप्त साम्राज्य भरभराटीस आले. त्याच्या काळात फाहियान हा चिनी प्रवासी भारतात आला. या काळात कालिदास, धन्वंतरी आणि वराहमिहिर यांसारखे विद्वान झाले. कला, साहित्य, गणित, खगोलशास्त्र, धातुकाम, शिक्षण आणि धर्म यांचा विकास झाला. स्कंदगुप्त हा गुप्त घराण्यातील शेवटचा बलशाली राजा होता.

८. वर्धन घराणे आणि हर्षवर्धन

गुप्त साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर उत्तर भारतात पुन्हा राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली. अशा परिस्थितीत वर्धन घराण्याचा उदय झाला. प्रभाकरवर्धनानंतर त्याचा मुलगा सम्राट हर्षवर्धन याने उत्तर भारताचा मोठा भाग एकत्रित केला. त्याने कनौज येथे राजधानी स्थापन केली.

हर्षवर्धन धर्मशील, दयाळू, लोकाभिमुख आणि दानशूर राजा म्हणून पाठात वर्णिला आहे. त्याने शिक्षण व आरोग्याच्या सुविधांना प्रोत्साहन दिले. चिनी प्रवासी युआन श्वांग याने त्याच्या दानशूरतेचा उल्लेख केला आहे. तो दर पाच वर्षांनी प्रयागराज येथे दानाचा मोठा उत्सव आयोजित करत असे.

दक्षिण भारतातील चालुक्य राजा पुलकेशी दुसरा याने हर्षवर्धनाचा दक्षिणेकडील विस्तार रोखला. हर्षवर्धनाच्या मृत्यूनंतर वर्धन साम्राज्याचा ऱ्हास झाला.

९. राज्ये, व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण

या काळातील इतिहास समजण्यासाठी नाणी, शिलालेख, प्रवासवर्णने, लेणी आणि वास्तू ही महत्त्वाची साधने आहेत. इंडो-ग्रीक नाण्यांवरील द्विभाषिक लेख, शकांची नाणी, सातवाहनांची नाणी, कुशाणांच्या नाण्यांवरील विविध देवतांच्या प्रतिमा यांमधून राजकीय व सांस्कृतिक संबंधांची माहिती मिळते.

रेशीम मार्ग आणि सागरी मार्गांमुळे भारताचा पश्चिम आशिया, मध्य आशिया, चीन आणि रोमशी संपर्क वाढला. या संपर्कातून व्यापाराबरोबरच कला, धर्म आणि सांस्कृतिक प्रवाहांची देवाणघेवाण झाली.

१०. कालरेषा — एकत्रित उजळणी