इयत्ता ६ वी इतिहास — प्रागैतिहासिक काळ ✨

• मानवी इतिहासाच्या विकासात त्या त्या प्रदेशातील पर्वत, नद्या, हवामान, जमीन, माती आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती यांचा महत्त्वाचा वाटा असतो.
• या भौगोलिक परिस्थितीवर कोणती पिके घ्यावीत, कोणते प्राणी पाळावेत, कुठे वस्ती करावी आणि दळणवळण कसे असावे यांचा परिणाम होतो.
• भारताचे भौगोलिक वैविध्य हे येथे विविध संस्कृती, परंपरा आणि जीवनपद्धती विकसित होण्याचे महत्त्वाचे कारण ठरले.
• हिमालयामुळे उत्तरेकडील प्रदेशाला नैसर्गिक संरक्षण मिळते. उत्तर भारताचे हवामान तुलनेने थंड व कोरडे, तर दक्षिण भारताचे हवामान उष्ण व आर्द्र आहे.
• भारताच्या नद्यांनी तयार केलेल्या गाळाच्या सुपीक जमिनीत शेतीचा विकास झाला. मध्य भारतातील विस्तृत पठार आणि गंगा-यमुनेचा दुआब शेतीस अनुकूल ठरले.
• दख्खनच्या पठारावर काळ्या मातीची जमीन आहे. येथे ताम्रपाषाण संस्कृतींचा विकास झाला. गोदावरी, कृष्णा आणि त्यांच्या उपनद्या प्राचीन महाराष्ट्रातील वसाहतींना आधार देत होत्या.
• पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला बंगालचा उपसागर असल्यामुळे प्राचीन काळापासून समुद्री व्यापाराला चालना मिळाली.

• सुरुवातीच्या मानवाला आदिमानव म्हणतात.
• मानवाच्या उत्क्रांतीतील महत्त्वाचे टप्पे: कुशल मानव (होमो हॅबिलिस), ताठ कण्याचा मानव (होमो इरेक्टस), शक्तिमान मानव (निअँडरथल मॅन), बुद्धिमान मानव (होमो सेपियन), प्रगत बुद्धीचा मानव (होमो सेपियन सेपियन).
• ज्या काळात लिपीचा उगम किंवा विकास झालेला नव्हता त्या काळाला प्रागैतिहासिक काळ म्हणतात.
• आदिमानव भटक्या अवस्थेत राहून अन्न व पाण्याच्या शोधात फिरत असे. तो शिकार करीत असे आणि फळे-कंदमुळे गोळा करीत असे.
• त्याची हत्यारे लाकूड, दगड किंवा हाडांपासून बनवलेली असत. संवादासाठी हातवारे, आवाज व हावभाव वापरले जात असावेत.
• या काळाचा अभ्यास मुख्यतः दगडी हत्यारे, हाडे, मातीची भांडी आणि गुहाचित्रे अशा पुराव्यांच्या आधारे केला जातो.

• ज्या काळातील हत्यारांमध्ये प्रामुख्याने दगडांची हत्यारे आढळतात, त्या काळाला अश्मयुग म्हणतात. ‘अश्म’ म्हणजे दगड.
• दगडी गोळे तासून तोडहत्यारे तयार केली जात असावीत. कठीण कवचाची फळे किंवा हाडे फोडण्यासाठी त्यांचा उपयोग केला जात असे.
• हत्यारांचे आकार व प्रकार यांवरून अश्मयुगाचे तीन कालखंड केले जातात — पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग.

• मानव पूर्णपणे निसर्गावर अवलंबून होता. तो गुहांमध्ये किंवा मोठ्या झाडांच्या फांद्यांवर राहत असे.
• सुरुवातीची हत्यारे ओबडधोबड होती. त्यांचा उपयोग शिकार, खरवडणे, खणणे इत्यादी कामांसाठी होत असे.
• अग्नीचा शोध हा मानवाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा शोध या काळात लागला.
• अग्नीमुळे अन्न शिजवता आले आणि ते पचण्यास सोपे झाले; तसेच थंडीपासून बचाव व जंगली प्राण्यांपासून संरक्षण मिळण्यास मदत झाली.
• महाराष्ट्रातील पुराश्मयुगीन स्थळांमध्ये नाशिकजवळचे गंगापूर आणि नेवाशाजवळचे चिरकी-नेवासा प्रसिद्ध आहेत.

मध्याश्मयुग

• मानव नैसर्गिक गुहा व शैलाश्रयांमध्ये समूहाने राहू लागला. शैलाश्रय म्हणजे डोंगराच्या पुढे आलेल्या कपारी.
• दगडी हत्यारे बनवण्याच्या तंत्रात प्रगती झाली आणि हत्यारे आकाराने लहान झाली.
• शिकार, मासेमारी, कापणी, तोडणी अशा विविध कामांसाठी हत्यारे वापरली जात.
• शिंगे व हाडे घासून धारदार हत्यारे बनवली जात.
• कुत्रा हा पहिला माणसाळवलेला प्राणी असल्याचे पाठात दिले आहे. शेळी व मेंढ्यांना माणसाळवण्याची सुरुवातही झाली.
• मासेमारीची सुरुवात या काळात झाली. हा काळ भटक्या जीवनातून स्थिर जीवनाकडे जाणारा संक्रमणकाळ होता.
• महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे मध्याश्मयुगीन स्थळ: जळगाव जिल्ह्यातील पाटणे.

नवाश्मयुग

• हत्यारे बनवण्याच्या तंत्रात आणखी प्रगती झाली. घासून गुळगुळीत केलेली दगडी कुऱ्हाड वापरात आली आणि तिला दांडा बसवण्याची युक्ती मानवाने शोधली.
• नवाश्मयुगातील सर्वांत मोठा बदल म्हणजे शेतीच्या तंत्रातील प्रगती.
• योग्य ऋतूत धान्य पेरणे सुरू झाले. पेरणीपासून कापणीपर्यंत एका ठिकाणी राहणे आवश्यक असल्याने गाव-वसाहतींचा उदय झाला.
• शेतीमुळे अन्नधान्य व दूध उत्पादनाची कला आत्मसात झाली. गरजेपेक्षा जास्त धान्य साठवणे शक्य झाले.
• मानवाने काही प्राण्यांना माणसाळवले; त्यांचा उपयोग कष्टाच्या कामासाठी व ओझे वाहून नेण्यासाठी केला.
• मातीची भांडी, कापड विणणे आणि लाकडी होड्यांनी पाण्यावर संचार करण्याचे तंत्र विकसित झाले.
• नद्यांच्या काठच्या सुपीक प्रदेशात मानव स्थायिक झाला आणि कुटुंब ही संस्था आकार घेऊ लागली.

• मानवाला तांबे या धातूचा शोध लागला. दगडी हत्यारांचा वापरही सुरू होता; म्हणून या कालखंडाला ताम्रपाषाणयुग म्हणतात.
• या काळात चाकाचा शोध लागला. त्यामुळे दळणवळण जलद व सुलभ झाले.
• मोठ्या प्रमाणावर जमीन लागवडीखाली आली. सामानाची ने-आण व व्यापार वाढला.
• लाकूडकाम आणि धातुकाम यांसारखे कौशल्याधारित व्यवसाय सुरू झाले. व्यापारी केंद्रे विकसित होऊन पुढे नगरे निर्माण झाली.
• गहू, ज्वारी, तांदूळ, कडधान्ये आणि कापूस यांचे उत्पादन घेतले जात असे. शेतीला पूरक म्हणून पशुपालन महत्त्वाचे झाले.
• मृत व्यक्तीचे दफन घरात किंवा घराच्या अंगणात करण्याची पद्धत आढळते. काही वेळा मृताच्या वापरातील वस्तू व भांडीही जवळ ठेवली जात.

तापी, गोदावरी, कृष्णा, भीमा, प्रवरा इत्यादी नद्यांच्या काठावर महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण संस्कृतीची स्थळे आढळली आहेत. दगडी हत्यारे, मातीची भांडी, तांब्याच्या वस्तू आणि धान्य साठवण्यासाठी हाताने घडवलेले रांजण यांसारखे पुरावे मिळाले आहेत.

दायमाबाद — अहिल्यानगर जिल्हा

• महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध व संशोधनदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थळ.
• भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण खात्यातील बी. पी. बोपर्डीकर यांनी शोध लावला.
• कांस्य धातूच्या चार वस्तू मिळाल्या — गाड्याला जुंपलेला बैल, रेडा, गेंडा आणि हत्ती. या वस्तूंना ‘दायमाबाद ब्राँझेस’ म्हणतात.

इनामगाव — पुणे जिल्हा

• विकसित ताम्रपाषाण गाव-वसाहतीचे उत्तम उदाहरण.
• उत्खनन: डॉ. ह. धी. सांकलिया, डॉ. झेड. डी. अन्सारी आणि डॉ. म. के. ढवळीकर.
• गहू, बार्ली, तांदूळ, कडधान्ये, बाजरी व तीळ यांच्या लागवडीचे पुरावे; गुरेढोरे, मेंढ्या, शेळ्या तसेच शिकार व मासेमारीचे पुरावे.
• चाकावर बनवलेली लाल-काळ्या रंगांची भौमितिक नक्षीकाम असलेली मातीची भांडी आढळतात.
• दोन मडक्यांची तोंडे जोडून त्यात लहान मुलांचे दफन करण्याची पद्धत आढळली.

जोरवे — अहिल्यानगर जिल्हा

• प्रसिद्ध ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती; तिचे पहिले पुरावे जोरवे येथे सापडले.
• लाल रंगावर काळ्या रंगाचे नक्षीकाम असलेली मातीची भांडी, तांब्याचे कडे आणि मणी.
• गोल किंवा आयताकृती घरांची रचना, धान्य साठवण्यासाठी मातीच्या कोठ्या आणि ज्वारीच्या लागवडीचे पुरावे.

सावळदा — नंदुरबार जिल्हा

• महाराष्ट्रातील आद्य शेतकऱ्यांची एक सर्वांत जुनी संस्कृती.
• उत्खनन: डॉ. ह. धी. सांकलिया.
• लाल रंगाची मातीची भांडी व त्यावर काळ्या रंगात नक्षीकाम.

नेवासा — अहिल्यानगर जिल्हा

• महत्त्वाचे ताम्रपाषाणयुगीन उत्खननस्थळ.
• भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण खात्याचे माजी महानिदेशक डॉ. एम. एन. देशपांडे यांनी शोध लावला.
• रंगीबेरंगी मातीची भांडी, दगडी कुऱ्हाडी, तांब्याच्या दागिन्यांचे अवशेष आणि गाय, शेळी, मेंढी, बैल यांचे अवशेष आढळले.