इयत्ता ६ वी इतिहास — इतिहासाची साधने ✨

आपल्या देशाचा इतिहास खूप प्राचीन आहे. आपले पूर्वज कसे राहायचे, त्यांच्या जीवनातील घटना, संस्कृती, समाज आणि राज्यव्यवस्था यांचा अभ्यास कसा केला जातो, हे समजण्यासाठी इतिहासाच्या विविध साधनांचा अभ्यास केला जातो.

इतिहास पुराव्यांच्या आधारे लिहिला जातो. ज्या गोष्टींच्या आधारे इतिहासाचे पुरावे मिळतात, त्या गोष्टी इतिहासाची माहिती मिळवण्याचे स्रोत असतात.

इतिहासाची जुळणी म्हणजे तुकड्यातुकड्यांचे एखादे कोडे जुळवण्यासारखे आहे. भूतकाळातील नाणी, शिलालेख, चित्रे, मातीची भांडी अशा अनेक वस्तू त्या कोड्याचे छोटे छोटे तुकडे असतात. इतिहासकार हे तुकडे नीट जुळवतात तेव्हा भूतकाळाचे चित्र तयार होते.

संशोधनाच्या स्रोतांच्या आधारे आपण भूतकाळातील घटना, विचार, संस्कृती आणि जीवनशैली जाणून घेऊ शकतो.

प्राथमिक साधने: ही साधने थेट संबंधित काळातील असतात. उदाहरणे — शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, मूळ दस्तावेज (भूर्जपत्रे, करारपत्रे, पत्रे इत्यादी), जुन्या वस्तू, शस्त्रे, जुन्या वास्तू, मंदिरे इत्यादी. या साधनांमुळे इतिहास लिहिताना त्या काळाची यथातथ्य माहिती मिळते.

दुय्यम साधने: या साधनांमध्ये प्राथमिक साधनांचा अभ्यास करून माहिती दिलेली असते. उदाहरणे — इतिहासविषयक पुस्तके, लेख, माहितीपट, संशोधनपर निबंध, तज्ज्ञांची व्याख्याने, विश्वकोश इत्यादी. या साधनांमधून इतिहासाची सुसंगत माहिती मिळते; संशोधकांनी विश्लेषण करून ती तयार केलेली असते.

मौखिक साधने: भूतकाळातील घटना, परंपरा, संस्कृती किंवा अनुभव तोंडी स्वरूपात पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केलेले असतात. उदाहरणे — लोककथा, दंतकथा, लोकगीत, ओवी, भारूड, लावणी, पोवाडा, लोकनाट्य, कीर्तन, तमाशा, शौर्यकथा व वीरगाथा, ग्रामस्थांच्या व वृद्धांच्या आठवणी व अनुभव, प्रवासवर्णने, व्यापारी किंवा सैनिकांनी सांगितलेल्या कथा.

मौखिक साधनांचे महत्त्व: लिखित पुरावे नसलेल्या काळातील लोकजीवन, परंपरा आणि संस्कृती समजण्यासाठी त्यांचा उपयोग होतो.

भौतिक साधने म्हणजे जी आपण डोळ्यांनी पाहू शकतो आणि हाताने स्पर्श करू शकतो अशी साधने. इतिहासाच्या अभ्यासात त्यांचा फार महत्त्वाचा उपयोग होतो. ती त्या काळातील माणसांचे जीवन, संस्कृती, परंपरा, खेळ, कला आणि विज्ञान यांची माहिती देतात. ही साधने इतिहास संशोधनात प्राथमिक साधने म्हणून मानली जातात.

उदाहरणे: शिलालेख, ताम्रपट, जुनी नाणी, शस्त्रे, भांडी, दगडी किंवा धातूच्या मूर्ती, जुन्या इमारती, किल्ले, मंदिरे, पाणवठे इत्यादी.

ही साधने पुरातत्त्वीय संग्रहालयात आणि ऐतिहासिक स्थळांवर पाहायला मिळतात.

उत्खननात सापडलेल्या खापरांच्या तुकड्यांवरून, त्यासाठी वापरलेल्या मातीवरून, लेपावरून आणि रंगीत नक्षी किंवा कलाकृतीवरून भांडी कोणत्या काळातील असावीत आणि ती कशासाठी वापरली जात असावीत हे शास्त्रीय पद्धतीने कळते.

धान्य, फळांच्या बिया आणि प्राण्यांची हाडे यांच्या अवशेषांवरून त्या काळातील आहारपद्धती समजते. शिलालेखांमधून तत्कालीन प्रशासन, धार्मिक व सामाजिक जीवनाची माहिती मिळते. शस्त्रे, संरक्षक तटबंदी, राजवाडे आणि पुरातन वास्तू यांच्या अभ्यासातून संरक्षण व्यवस्था, लढाईच्या पद्धती आणि वास्तुकला समजते. जुनी नाणी किंवा मुद्रा यांच्या आधारे अर्थव्यवस्था, राज्यकर्त्यांची नावे, धार्मिक परंपरा आणि कला यांवर प्रकाश पडतो.

लिहिलेल्या स्वरूपात उपलब्ध असलेल्या साधनांना लिखित साधने म्हणतात. त्यातून त्या काळातील भाषा, लिपी, संस्कृती, राजकीय धोरणे, समाजरचना, धार्मिक आणि सामाजिक विचारसरणी यांची माहिती मिळते.

अश्मयुगातील प्रागैतिहासिक काळात माणसाला लिहिण्याची कला अवगत नव्हती. त्या काळाची माहिती भौतिक साधनांच्या आधारे मिळते. जसजशी आकलनक्षमता आणि भाषा विकसित झाली, तसतसे माणसाने अनुभव व माहिती चित्रे आणि चिन्हांद्वारे व्यक्त करण्यास सुरुवात केली. ही लेखनकलेची सुरुवात होती.

प्राचीन काळात व्यापारी, प्रवासी, राजे आणि विद्वान यांनी आपल्या अनुभवांच्या, घटनांच्या किंवा आदेशांच्या नोंदी करून ठेवल्या होत्या. लिखित साधनांमधून लिपी, भाषा, लेखनशैली, आचार-विचार, परंपरा आणि जीवनपद्धती समजते. त्या काळाच्या नोंदींच्या आधारे कालखंडाची माहिती मिळते आणि इतिहासकार विश्लेषण करून त्या कालखंडाचा इतिहास लिहितात.

विविध संग्रहालये, ग्रंथालये आणि मंदिरे येथे प्राचीन काळातील लिखित साधने पाहावयास मिळतात.

लिहून न ठेवता तोंडी सांगितली जाणारी माहिती म्हणजे मौखिक साधने. ती समाजाच्या स्मृतीतून जपली जातात.

उदाहरणे: लोककथा, दंतकथा, ओव्या, पोवाडे, म्हणी, लोकगीते.

मौखिक स्वरूपात एखाद्या समाजाचा इतिहास, जीवनशैली, सामाजिक घटना, सण-उत्सव यांचे वर्णन पिढ्यान्‌पिढ्या जतन झालेले असते. काही दंतकथा काल्पनिक असल्या तरी त्यामागे सामाजिक किंवा ऐतिहासिक संदर्भ असू शकतात.

व्यक्तीची आणि समूहाची विचारसरणी घडवण्यात मौखिक परंपरेचा सहभाग असतो. इतिहासकार मौखिक साधनांचा उपयोग करताना त्या गोष्टी तपासून, तुलनात्मक पद्धतीने विचार करतात आणि इतर साधनांच्या मदतीने इतिहासलेखनासाठी त्यांचा उपयोग करतात.

प्राचीन कालखंड म्हणजे अश्मयुगीन काळापासून साधारणपणे इसवी सनाच्या आठव्या शतकापर्यंतचा कालखंड. अश्मयुगाचा इतिहास पुरातत्त्वीय उत्खननातून मिळालेल्या भौतिक साधनांवर अवलंबून आहे. त्यानंतरच्या काळाचा इतिहास समजण्यासाठी लिखित साधनांचा मोठा उपयोग होतो.

वेद: भारतीय इतिहासाची सर्वांत प्राचीन साधने म्हणजे वेद. सुरुवातीला वेद लिखित स्वरूपात नव्हते; ते मुखोद्गत करण्याचे तंत्र विकसित झाले होते. कालांतराने वेदांचे लेखन झाले. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद या चार वेदांमध्ये देवतांची स्तुती, यज्ञविधी आणि सामाजिक जीवनाची माहिती मिळते.

वेदांनंतर ब्राह्मणग्रंथ, आरण्यके आणि उपनिषदे यांची निर्मिती झाली. प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानाची ओळख या ग्रंथांद्वारे होते. रामायण आणि महाभारत ही महाकाव्येदेखील प्राचीन भारतीय इतिहासाची साधने आहेत.

जैन व बौद्ध साहित्य: प्राचीन भारतात जैन आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या आधारे मोठ्या प्रमाणात लिखित साहित्य तयार झाले. ‘त्रिपिटके’ या बौद्ध ग्रंथांमध्ये गौतम बुद्धांची शिकवण, भिक्षूंसाठीचे नियम आणि तात्त्विक चर्चा दिल्या आहेत. हे ग्रंथ पाली या प्राकृत भाषेत लिहिलेले आहेत. जैन धर्माच्या आगम साहित्यात वर्धमान महावीर यांची शिकवण आणि अहिंसेचे महत्त्व वर्णन केले आहे. हे ग्रंथ अर्धमागधी या प्राकृत भाषेत लिहिलेले आहेत.

शिलालेख व ताम्रपट: प्रशासन, नीतिनियम, कायदे आणि समाजव्यवस्था यांसंबंधी माहितीही लिखित साधनांतून मिळते. सम्राट अशोकाने अनेक शिलालेख तयार करून धर्मनीती आणि समाजनीतीविषयीचे विचार प्रजेपर्यंत पोहोचवले. हे लेख प्रामुख्याने ब्राह्मी लिपीत कोरलेले आहेत; काही लेख खरोष्ठी आणि अरेमाइक लिपींमध्ये आहेत. जमिनीचे दान आणि करमाफी यांसंबंधी आदेश ताम्रपटांवर कोरून ठेवले जात. त्यातून प्रशासनाची माहिती समजते.

परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने: प्राचीन भारताविषयी माहिती मिळवण्यासाठी परदेशी प्रवाशांनी लिहिलेली प्रवासवर्णने महत्त्वाची आहेत. त्यांनी शिक्षणव्यवस्था, धार्मिक जीवन, लोकजीवन इत्यादींचे वर्णन केले आहे. त्यामुळे त्या काळातील भारतीयांचे जीवन समजण्यास मदत होते.

वस्तुसंग्रहालये: वस्तुसंग्रहालयात इतिहासाची साधने संग्रहीत आणि प्रदर्शित केली जातात. महाराष्ट्रात अनेक प्रसिद्ध वस्तुसंग्रहालये आहेत. तेथे प्राचीन वस्तू, नाणी, शस्त्रे, चित्रकला, मूर्ती, हस्तलिखिते, वेशभूषा, हस्तकला आणि इतर ऐतिहासिक वस्तू पाहायला मिळतात.

• छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय, मुंबई — भारताच्या इतिहासाशी संबंधित अनेक वस्तू.
• डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर आणि संशोधन संस्था, पुणे — विविध काळांतील पुरातत्त्वीय वस्तू.
• राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, पुणे — घरगुती वस्तू, दागिने, शस्त्रे, वाद्ये, वस्त्रे आणि कलाकृती.
• मध्यवर्ती संग्रहालय, नागपूर.
• छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय, छत्रपती संभाजीनगर.
• श्री छत्रपती शाहू संग्रहालय, कोल्हापूर.
• श्री छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय, सातारा.
• शांती-कृष्ण म्युझियम ऑफ मनी अँड हिस्टरी, अंजनेरी (नाशिक).

वारसास्थळे: महाराष्ट्र समृद्ध ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरा असलेले राज्य आहे. अजिंठा आणि वेरूळ येथील लेणी सर्वांत प्रसिद्ध वारसास्थळांपैकी आहेत. घारापुरी व कान्हेरी लेणीही प्रसिद्ध आहेत. मुंबईतील आर्ट-डेको इमारती, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस आणि पश्चिम घाट यांचाही धड्यात संदर्भ आहे.

• अजिंठा-वेरूळ लेणी — UNESCO जागतिक वारसा यादीत १९८३.
• घारापुरी लेणी — जागतिक वारसा म्हणून १९८७.
• मुंबईतील आर्ट-डेको इमारती — २०१८ मध्ये UNESCO जागतिक स्थळांच्या यादीत समावेश.
• छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस — १९९७ मध्ये जागतिक वारसास्थळ; ब्रिटिश काळातील गोथिक स्थापत्यशैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण.
• पश्चिम घाट — २०१२ मध्ये UNESCOने नैसर्गिक वारसास्थळ म्हणून मान्यता दिली; जैवविविधतेने परिपूर्ण.

• इतिहास पुराव्यांच्या आधारे लिहिला जातो.
• इतिहासाची जुळणी कोडे जुळवण्यासारखी आहे.
• प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक साधने ही धड्यातील प्रमुख विभागणी आहे.
• भौतिक साधने प्रत्यक्ष पाहता व स्पर्श करता येतात.
• लिखित साधने लेखनाच्या स्वरूपात उपलब्ध असतात.
• मौखिक साधने तोंडी परंपरेतून पिढ्यान्‌पिढ्या जतन होतात.
• वेद, महाकाव्ये, जैन-बौद्ध साहित्य, शिलालेख, ताम्रपट आणि प्रवासवर्णने प्राचीन भारताच्या इतिहासाचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत.
• वस्तुसंग्रहालये आणि वारसास्थळे इतिहास समजून घेण्यासाठी व जतन करण्यासाठी महत्त्वाची आहेत.